پای قه له مم له سه ر سه هولی
بیره وه ری جوداییتا هه لخلیسکا و
ده ستی شکا
له و شه وه وه هه ر چه ن ده کا
وشه ی (( خه نه ده )) ی پی نا نووسری
سپی نه بی
بویه که دیت هه موو شتی سپی ده کا
به لام
ئه وه بو سی مانگ ئه چی
هه رچه ن ئه کا پی ناکری
گولاله ی گونات سپی کا.
نیشتمان
نیشتمان
ئه ی گولی نه ژاکاوی لووتکه ی ئاواتم
خوزگه به ر له وه ی ته مه ن
ژاری تالی مالئاوایی بخواته وه
پیم ده کرا
ته ماشام به بالای به رزی چیاکانت سه ر خوش که م
ئه ی کوتری ساله های سال هه لکورماوی هیلانه سوار
خوزگه ده کرا
له ئیواره ی ئه م غوربه ته دا
وه ک خوری به ر به یانی
له سینه ی نیگای قه تیس ماوی پر له هیوام
پرشینگیکی نوورت بکردایه
به ریگای گه رانه وه م بو باوه شت
پیت نالیم دایک
من قه ت دایکم به قه ده ر تو خوش نه ویستووه
ئه ی هونراوه ی بی ئوقره ییم
سه ت هه زار جار بتخوینمه وه
لیت تیر نابم تو نه عه شقی نه ژان
نه ئاواتی نه خه ونه کان
بویه هه ر چه ن بالی ته مه ن لیک ئه ده م و
به رزتر ئه فرم
عه شق و ژان و خه و و خه مم
له با وه شی گه رمی حه زت دا
ئه تویته وه و
وه کوو ته می هه لئه فرن و نایینه وه.
جار نهجارێ دێیتهسهربان
وهک بزهی خۆری بهیانی
خهیاڵی پرچت ئاڵۆزه
کهوتۆهته سهر رێگای کانی
۲
راوستاوی لهبهر درگا
چاوت لهکۆڵان بڕیوه
لهنیگاتا ئهخولێنهوه
تۆف و زریان و کڕیوه
۳
باڵای بهرز و نزاری تۆ
ئهمخاته بیر ئهو چناره
چنار جارجار ئهشنێتهوه
ئهگریجهی تۆ کهمێک لاره
۴
بزهیهک کهوته سهر لێوت
وهک تریفهی گهرمی شێعرێ
بهڵام کهمێک ناخایینێ
بزه ئهشکێ،شێعریش ئهمرێ
۱۹۹۵
|
|
| یاره ژیکهڵانهکهم ! گوڵم ! به ههر نیگایێ ، مهوجی چاوه مهسته جوانهکهت ، دهچێته ناو دڵم ! ههر به گوێی دڵم ! گوێ دهگرمه گرفه گرفی شیعره ئاگرینهکهت . شیعره ڕێک و پێکهکهی به تاو و تینهکهت ! ههر به چاوی دڵ دهڕوانمه دیمهنی ئهوینهکهت ! تۆ ! ئهوینمی .. ڕێک و پێک ترینه شیعری تاکو ئێسته ههڵنهبهستراوی ژینمی ! تۆ ! ههڵۆی خهیاڵی ههڵفڕینمی ! ههر دهکهومه سهر ههوا ، به ههڵفڕینهکهت ! به جازیبهی ڕهوهندی تێپهڕینهکهت ! به شیعری باڵی چهنده ڕهنگی تاوسی خهیاڵ به خوێندنهوهی سروودی مهرگی کۆرپه نازهنینهکهت ، مهرگی کۆرپه نازهنینهکهت لاده لاده لاده لا دهلهچکه تهسکه کهسکهکهت ! خۆشهویستهکهم ! عهزیزهکهم ! گهزیزهکهم ! تاقه ڕۆڵه جوانهمهرگهکهی بههاری کورت ! ڕۆڵه خۆشهویستهکهی تهلان و کێو و چهم ! تۆ ! ههزرا ئایهتی ، له کانیاوی پڕ له ئاو و خیزهکهم ! له کاتی تونییایهتی ، به چهشنی بیری بهرزهفڕ، بێ سنوور و بێ نیهایهتی ، تۆ ! قیامهتی ! دڵستێن و دڵڕفێن و خهوڕهوێنمی ! تۆ ! تهواونوێنی عهشقی پاک و خهمڕهوێنمی ! تۆ ! پهل و نهمام ڕاوهشێنی باخی باده هێنمی ! تێکهڵاوی گوشت و پێست و ئێسک و خوێنمی ! خوێنی خوێنهکهم ! هیچ وهبیرته ئهودهمهی که کهوتمه جهغزی کهسکه کهسکی چاوه مهسته کهسکهکانی پڕ له سیحر و جوانی تۆ ؟ بوومه مهستی مهست و سێحری سێحری چاوه مهستهکانی تۆ ؟ دهستی خۆم بڕی !. دهستی خۆم بڕی به بهژنی باڵی شیعری ئاڵی تهم نیشانی تۆ . بۆیه کورته دهستی ئهمن و خوێن دهبارێ ههر له ههوری عاسمانی مانی تۆ . جوانه بووکهکه ! ههر ههنووکه دهمههوێ که بێمه جێی ژوانی تۆ . مهرگی کۆرپه نازهنینهکهت لاده لاده لاده لا دهلهچکه تهسکه کهسکهکهت ! ها.. ترووسکهکهم جامی دڵ پڕی شهڕابی شهوقی شیعری شهو شهوه بهو نیگایه پاکه مهندهیهت وهسوهسهی دڵی پڕم ههلا ههلاکه، ببیه شیعرهکهم ! ببیه شیعرهکهم تاکه ڕۆشنایی خاته ههوری دڵ برووسکهکهت . تا ڕهها بی گوڵپهڕی خهیاڵی ناسکی تاسکه تاسکی ئاسکی باسکی بسکهکهت . لاده لاده لاده لا دهلهچکه تهسکه کهسکهکهت ! |
|
مارف ئاغایی
روز خوش ،
دختران قرن آینده !
روز خوش ،
پسران قرن آ ینده ،
بمانید چشم به راه من ،
هرچند دورم از شما...
برسر پیمانم هنوز
تاب نادیدنتان نیست مرا
مپرسید کی ،
مپرسید چون ،
مپندارید پشیمانم .
شاید
به هنگام نوروز
به سان ریشه ی گیاه
برفراز تپه ی ملا مروان
زندگی را زسر گیرم
شاید یک شب
همراه برق آذرخش
فرود آمده باز آیم
چنان چون شبح پرچم بک نفس
پیش چشمان به اهتزاز در بیایم
شاید ازپی رگباری باران بهاری
دردامان سپیداری
به سان قارچ برآیم از دل خاک
یا درکشتزاری متروک
برویم چون خوشه ی جو،
در غوغای پای کوبان
روم در قلب ازدحام
به ناگه گیردم دستی
دست دختر هم رقصی .
روز خوش،
دختران قرن آینده
روز خوش، پسران قرن آ ینده ،
چون رسید لحظه ی دیدار
بخوانیدم بر سفره ی لبریزتان
که طعم اشک و خون نمی خیزد ازنانتان
باشد یک شب به آرامی
بیاسایم دربستر خوابهایتان
به هرکجا سر کشیدم به زندگی در این جهان
ماوای من
یا کلک بود روی امواج
یا شاخه ای تک افتاده در سیه باد.
فقط یکبار بگذارید
روز روشن بر لب راه
فارغ از فتوای شیخ و رخصت خانان
رها از ترس ، بی خیال طعنه ها
درآویزم به اندام دختر کردی
عطر نرگس بیفشاتد نفسهایش
دستانش طعم و بوی خاک
روز خوش ،
دختران قرن آینده...
روز خوش ،
پسران قرن آ ینده
دستم به دامان
چون در رسد آ ن روز
روز ر وییدن یا برآمد ن
مرا پساپورتی دهید
هرچه که باشد مهم نیست
بلند بالا یا میان قد
آنسان که دلخواه شماست
زرد گونه یا که قرمز
بنفشه ای و یا آبی
ویا سیاه همچو قطران...
به درازای زندگی حسرت به دل ماندم
تنها یک روز
در جیب خود داشته باشم
شناسنامه ی میهنم را .
ماچت دهكهم
ئهی گیانی خۆم ماچت دهكهم
قۆرتی چهناگهت ماچ دهكهم
نهرمانی گوێت
گۆی مهمكهكانت ماچ دهكهم.
◊
زۆر تینووتم
لهگهڵ ئهوهی چاك دهزانم،
مهمكهكانت وهك تۆپه خوێ،
تا ماچیان كهم،
نهمامی زهردی تینوێتی
له ئێسكمدا پتر دهڕوێ!
◊
ئهی گیانی خۆم!
له یهكهم كۆرسی ئهویندا
مهمكهكانت فێریان كردم
رێزی بهفری چیاكان بگرم.
چاوهكانت فێریان كردم
رێزی كانی بناری شاخهكان بگرم.
◊
دهمهوێ بگهڕێمهوه
بۆ سهر تهختهی قوتابخانه.
چاوهڕێت كهم
له دووهم كۆرسی ئهویندا
فێرم بكهی مهمكهكانت بپارێزم
فێرم بكهی چاوهكانت بپارێزم
قوباد جهلی زاده
ژن ،
نهیهیَشت مامهڕیشهیهكی تر بم و له گۆڕهپانی شاریَكدا،
كۆتهڵیَك بۆ ئازایهتیم دابتاشم !
ژن ،
نهیهیَشت له لیژنهی ئیغتیالاتی حزبیَكی خهباتگیردا ،
قارهمانیَكی جهربهزه بم !
ژن ،
نهیهیَشت مامهڕیشهیهكی تر بم و له گۆڕهپانی شاریَكدا ،
كۆتهڵیَك بۆ ئازایهتیم دابتاشم !
ژن ،
دهممی لهناو دهمی خۆیدا زینده به ماچ كرد ، مهودای نهدام ،
له جهرگهی خۆنیشاندانیَكی خویَناویدا ،
ووتافیَك بۆ پهڕهسیَلكهكانی ئازادی بكیَشم !
ژن ،
له رهوهزه داخراوهكانی مهمكیدا ، دهسته بزیَوهكانی لێ زهوت كردم ،
ریَی نهدام ، پهنجه زبرهكانی فیدا كردن ،
بۆ ئهلقهیهكی سڕی ، نارنجۆكیَكی دڵگهرم دریَژ یكهم !
ژن ،
ئهوهنده به كفنی سهوزو سوورهوه ، سهمای بۆ كردم
تا میَركه رهنگینهكانی وهتهن و
رهنگه گهرمهكانی بهیداخی له بیر بردمهوه !
ژن ،
ئهوهنده سترانه ئاگرینهكانی جوت بوونی بۆ چڕیم ،
ئیجازهی نهدام ،
پهردهی گوێ قولاَخهكانم ، بۆ سرووده سوورهكانی نیشتمان ، ههڵبخهم !
ژن ،
ئهوهنده بسك و كهزی له گهردنێ ئالاَندم ،
بهوه رانهگهییم ،
لهبهر دهم پهتی سیَدارهیكدا ، تف ف ف له بیچمی
جهلاده رهنگ پهڕیوهكهم بكهم !
ژن ،
بهسهر حهزه پهمهییهكانی رۆحمهوه ، بوو به جاسووس
نهمویَرا دهمهو ئیَوارهیهكی پرتهقاڵی ،
قومیَك عشق له كانیلهیهكی زاماردا بخۆمهوهو
قهدهمیَك ، لهگهڵ درهختیَكی بیَوهژندا ، لیَبدهم !
ژن ،
نهیهیَشت چلوه شهویَكی كانوون ، له نیَو لینگی گهرم و گوڕی یا بترازیَم و
سینگی شار به گوڵه پۆستهری شههید ، بنهخشیَنم !
ژن ،
له دهریاچه قووڵهكانی چاویدا ، كردمی به ماسی ..
ئیدی بۆم نهكرا ،
له ههنیهی گاشه بهردیَكی چیادا ، شیعریَك بۆ بهفروو
سهنگهریَك بۆ پیَشمهرگه ههڵكهنم !
ژن ، دهستهمۆی كردم
ژن ، كاغهزی سپی پێ پڕ كردمهوه
ژن ، ههموو چراكانی تری لێ خامۆش كردم
ژن ، له خویَنما بوو به خڕۆكهیهكی دكتاتۆر
ژن ، وای كرد كه له مهوقفیَكی پاسدا شههیدێ ببینم ، تهریق ببمهوه
ژن ، لهسهری كردم ، كه دهبێ تهنیا چاوی ئهو ، قهدهروو نیشتمانم بیَت
ژن ، بوو به یاساو نهمتوانی سهرپیَچی بكهم
ژن ، خستمیه سهر چۆك
ژن ، ترسنۆكی كردم ،
ترسنۆك !
استاد حسن زیرک به سال ۱۳۰۰ در روستای هرمیله (ههرمێله) از توابع شهرستان بوکان واقع در قسمت کردنشین استان آذربایجان غربی ایران چشم به جهان گشود و در سن ۵ سالگی از مهر پدر محروم گشت و بدبختی و تلخی و سختیهای فراوانی چشید و زندگی را در درون درد و رنج گذراند و عمری را در شهرهای کردستان ایران و عراق سپری کرد و مدت زیادی در بخش کردی رادیو بغداد همکاری کرد و از سال ۱۳۳۷ که بخش رادیو کردی ایران در تهران برای اولین بار گشایش یافت همکاری خود را با این مرکز آغاز کرد.
حسن زیرک گرچه به خاطر شرایط سخت زندگی از نعمت درس و تحصیل بیبهره ماند ولی استعداد کمنظیری در سرودن شعر و آهنگسازی کردی داشت و این استعداد به همراه صدای منحصر به فرد، سبب گردید که خالق آثار مانا و ماندگاری در عرصه موسیقی کرد باشد و ترانههایش در سرتاسر کردستان محبوبیت یافت به شکلی که اینک صدای او در جای جای مناطق کردنشین و در کوچهها و خیابانها و در خانهها و مغازهها طنینانداز گردیده است.
حسن زیرک که در رادیو کردی تهران فعالیت داشت با خانم میدیا زندی گوینده بخش کردی ازدواج کرد که حاصل آن ازدواج دو دختر به نامهای مهتاب (آرزو) و مهناز (ساکار) بود که چند ترانه را برای فرزندانش اجرا کرده است.زندگی حسن زیرک همیشه با کوچ و آوارگی همراه بود و یکی از شهرهایی که در آن مدت زیادی اقامت داشت کرمانشاه بود و همکاری او در این شهر با هنرمندان برجسته کرمانشاهی همچون استاد مجتبی میرزاده، محمد عبدالصمدی، اکبر ایزدی و بهمن پولکی سبب خلق آثار زیبایی شد.
حسن زیرک مدتی به عراق میرود و در مسافرخانه "فهندهق شمال" به شاگردی میپردازد و روزی هنگام نظافت که مشغول زمزمه یکی از ترانههایش بوده مسافری به نام جلال طالبانی (رهبر اتحادیه میهنی کردستان عراق و رئیس جمهور کنونی دولت موقت عراق) که در آنجا اقامت داشته با شنیدن صدای حسن زیرک او را به رادیو بغداد برده و در آنجا مشغول به کار میشود و در سال ۱۳۳۷ به ایران برمیگردد.
رفتار دولت وقت ایران با حسن زیرک او را دچار مشکل فراوانی کرد، به ویژه وقتی که دکتر شیخ عابد سراجالدینی رییس وقت برنامههای کردی رادیو تهران بود به او اجازه کار نداد و این کار سراجالدین چنان تاثیر منفی بر دل لطیف حسن گذاشت که دیگر هیچ وقت به رادیو برنگشت و با دلی شکسته باروبند خود را به سوی بغداد پیچید.
هنگامی که به بغداد رسید در آنجا نیز او را دچار مشکل کردند، او را گرفته و روانه زندان کردند، در آنجا زیرک را به پنکه سقفی بسته و شکنجه دادند.
پس از رهایی از بغداد مجددا به تهران برگشت، در تهران نیز ساواک او را گرفت و شکنجه داد که جریان شکنجهاش در ساواک را خودش در نوار گفته که صدای او هنوز به یادگار مانده است و این رویدادها نشان دهنده این است که حسن زیرک نه در ایران و نه در عراق روی خوشی و راحتی و آزادی را ندید.
در سالهای ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳ در کرمانشاه بود و با رادیو کرمانشاه همکاری داشت و بیشتر این درد و غمها و مصیبتی که به حسن رسیده بود بخاطر عدم توجه حکومت وقت به هنرمند بزرگ کرد بود...
سالهای پایانی زندگی زیرک در تلخی و ناکامی گذشت و چندان به آواز نمیپرداخت. در منطقه بوکان قهوهخانهیی دایر کرد و در میان مردمی که دوستشان داشت و دوستش داشتند آخرین نفسهایش را در رنج و بیماری کشید و سرانجام در چهارم تیرماه ۱۳۵۱ در بیمارستان شهر بوکان به علت بیماری لاعلاج چشم از جهان فروبست و بر فراز کوه نالشکینه که از کوههای معروف و زیبای آن منطقه است به خاک سپرده شد..
همسر مرحوم حسن زیرک که خودش گوینده بخش کردی رادیو تهران قدیم است مینویسد: »حسن زیرک نزدیک به هزار ترانه در تهران و کرمانشاه اجرا کرده بود و بخاطر همین ترانههای او بود که روزانه نزدیک به دوهزار نامه نوشته میشد و حتی درون نامه پول قرار میدادند تا ترانه مورد درخواست آنان پخش شود و در کل برنامههای کردی رادیو تهران و کرمانشاه بخاطر صدای دلنشین حسن زیرک مورد توجه همه قرار گرفته بود و آن موقع هر روز دو بار برنامه (ما و شنوندگان) پخش میشد و حسن زیرک با صدای رسا و لذتبخش خود باعث معروفیت و کیفیت و شکوفایی برنامههای کردی در تهران و کرمانشاه شده بود و سیل نامههای طرفداران ترانههای او هر روز به رادیو جاری بود اما پس از این همه خدمت، حسن زیرک را دیگر به رادیو راه ندادند واو را از یاد بردند درحالی که در 28 مرداد 1341 که برد ایستگاه رادیوی کرمانشاه به صد کیلو وات رسیده بود صدای حسن زیرک به همه شهرها و روستاهای کردنشین میرسید. «
استاد شهرام ناظری هنرمند بلند آوازه موسیقی سنتی ایران در خصوص صدای حسن زیرک چنین اظهار داشت: »در خصوص مرحوم حسن زیرک، در مجموع فقط میتوانم بگویم که یک انسان نابغه به معنای واقعی بود، یعنی در همان لحظه که وارد ارکستر رادیو میشد و به اتاق ضبط میرفت بداهتا هم شعر میسرود، هم آهنگ میساخت و هم آن را میخواند که تا کنون چنین موردی در موسیقی سابقه نداشته است و با توجه به این نکته که ایشان سواد خواندن و نوشتن هم نداشتند اما موسیقی و شعر را به صورت الهامی و حفظ شده میخواند و واقعا از افراد کاملا استثنایی و از نوابغ موسیقی کردی بودند و بنده در میان خوانندگان کرد علاقه خاصی به صدای حسن زیرک دارم.«
فاروق صفیزاده بورهکهیی، از پژوهندگان معاصر در خصوص حسن زیرک می نویسد: »حسن زیرک بیش از هزار و پانصد ترانه ساخته است و همه آهنگهای ترانهها و بیشتر سرودههای آن را خود میساخته و میسروده است. از آهنگهای این هنرمند بزرگ بیشتر ترانهسرایان امروز فارس و کرد و بیگانه و ترک نیز سود جستهاند و امروز هر آهنگی که پدید میآید نشانی از آهنگهای این هنرمند را در خود نهفته دارد، هنگامی که به آهنگهای او گوش فرا میدهی، زندگی را با همه آزارها و مویهها و رنجهایش درمییابی. بر همین پایه آهنگهای حسن زیرک نشانه زندگی هر کرد آریایی رنجکشیده را در خود نهفته دارد. «استاد مجتبی میرزاده نوازنده ویولون و موسیقیدان برجسته که در تمامی آثار مرحوم حسن زیرک در دهه 1340 در ارکستر رادیو کرمانشاه نوازندگی و تنظیم آهنگهای او را به عهده داشته در مورد این هنرمند فقید در گفتوگو با راقم این سطور چنین اظهار داشت: »حسن زیرک با اینکه مطلقاً سواد نداشت اما اشعار اغلب آثارش را به صورت بداهه و در آن لحظه که میخواند میسرود و از حافظهیی بسیار قوی در حفظ شعر و آهنگ و مقامهای کردی برخوردار بود و باید گفت که حسن زیرک هیچگاه در موسیقی کرد تکرار نخواهد شد چرا که ماندگارترین و زیباترین نغمات کردی را خلق کرد و اینک نه تنها در ایران حتی در میان کردهای عراق، سوئد و سایر نقاط جهان آثار و نام و یاد او از مقام و منزلت والایی برخوردار است.«
مرحوم حسن زیرک در رادیو تهران آثاری به ثبت و ضبط رسانید که اغلب با ساز اساتیدی همچون استاد حسین یاحقی، استاد حسن کسایی، استاد جلیل شهناز، جهانگیر ملک، احمد عبادی و به سرپرستی زندهیاد مشیر همایون شهردار همراه بود. در خصوص شخصیت هنری حسن زیرک نظر استاد بیژن کامکار خواننده و نوازنده برتر کشورمان را نیز جویا شدیم که ایشان هم با اعلام این مطلب که علاقهزیادی به صدای مرحوم حسن زیرک دارد گفت: »حسن زیرک یکی از برجستگان موسیقی کرد به شمار می آید و خیلی از آهنگهای کردی یا فارسی که الان به اجرا در میآید الهام گرفته از آثار آن هنرمند است و شهرت و محبوبیت حسن زیرک فقط محدود به مرزهای ایران نیست بلکه در کشورهای اروپایی وتمام نقاط کردنشین جهان امتداد دارد.«چندی پیش رییس شورای اسلامی شهر بوکان در گفتوگو با نشریه سیروان (یکی از نشریات محلی استان کردستان) اعلام کرد که عملیات اجرایی احداث مجتمع توریستی حسن زیرک و همچنین ایجاد خیابان 12 متری به نام وی تا محل آرامگاهش آغاز میشود که اگر اینچنین باشد باید به مسوولان مربوطه و ذیصلاح منطقه بوکان دستمریزاد گفت و همچنین در سال گذشته فیلمی از زندگانی حسن زیرک در شهر سلیمانیه عراق ساخته و تا چند ماه بر پرده سینماهای شهرهای کردستان عراق اکران شد که در این فیلم گوشه هایی از سختی و مشقتهای این هنرمند اصیل و ارزشمند را در ایران و عراق به نمایش گذاشته بود.
اخیرا نیز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجوز کاستی از این هنرمند را صادر کرده تحت عنوان (ترانههای حسن زیرک) شامل ترانههایی از آن مرحوم در رادیو کرمانشاه و رادیو تهران حوالی دهه 1340 است که تدوین و به بازار عرضه شده است.
چه ند ده ترسم
که دیمه وه
هه والیکی تالت پی بی
چه ند ده ترسم ،
که با وه شت پیدا ده که م
بونی نامویه که ت لی بی
چه ند ده ترسم
که دیمه وه گرامه ری زمانی چاو
رینووسی هیمات گورا بی
چه ند ده ترسم
چله یس گه رمی په نجه کانت
وه ک به جیم هیشت وا نه مابی
له مه ش زیتر
چه ند ده ترسم ، که سم ، هاوریم
که دیمه وه
تو وه ک خوت بیت ، من بگورییم
دوکتوور عه بدوللا په شیو
ئه حمه د هه ردی
قه ت نه ده ی ئا زاری گیانی مه ست و بیدارانی شـــه و
خوت نه خه یته به ر شه پولی ئه شکی بی پا یانی شــه و
ئه ی کچی خوا وه ندی جوانی ، ئه ی چرای دیوانی شه و
خـــــوت بپــاریزه له ئاهـــــی دل برینـــدارانی شـــه و
نـه ک خــوا ناکـرده گیــرابـی دوعا و نالانــی شــــه و
ویلم و تاریکه ده ورم فه رشی ریگه م مه ینه ته
بی که سم ته نها ئه نالم مه رگی خومم عه زره ته
سازی ئا هه نگی شه وانم سوزی جه رگی له ت له ته
یاوه رو یاری ئه نیسم ئاه و ئه شکی حه سره ته
ئافه ره م ئه ی باره که للا دیده یی گریانی شه و
وا نه زانـی ده ستی خه م یادت له دلما ده ر ئه کا
ئه شــکی خوینینم ده لیله بو که سی باوه ر نه کا
گیانه که م به و تیشکی چاوه ی شه ر له گه ل ئه خته ر ئه کا
دل ئه بیته قه تره یه ک خوین و له دیده م سه ر ئه کا
هه ر که رابووری به دلما سوحبه تی جارانی شه و
هه ولی زورم دا له داوی زولفی ئه و بی مروه ته
ده رچم و دوایی بمینم به م عه زاب و مه ینه ته
یار وتی : بی سووده هه ولت تا کوو ماوی جیگه ته
تازه له م پیچ و خه می زولفه نه جاتت زه حمه ته
لای سه خی ته بعه ن مه حاله روخسه تی میوانی شه و
Li kolane bajare avrupa li kecek kurd rast hatim be xodi digeriya
در کوچه و پس کوچه های اروپا با یک دختر کرد روبرو شدم
Bi dilgermi bervi min hat xuya bu li cara sere xo digeriya
با دلگرمی به سویم اومد و معلوم بود دنبال راه چاره ای برای خود میباشد
Min go delale delale
گفتم ای ما ه چهره
Sirine hevale
ای دوست و خواهر
Be xodi be male
بی صاحب و بی خانه
Ci digeri
دنبال چی میگردی
Go lolo birawo em bi ber zolma baye res ketin iro welate durye va derketin
گفت ای برادر ، ما از ظلم طوفان سیاه فرار کردیم ،خودمان در وطن غریبه دیدیم
Weke min hezara hene be karo sermiya welate xeribye sermeze ketin
هزارن نفر مثل من هستند ، بی پول و سرمایه در وطن غریبه شرمنده شدند
Min go delale delale
گفتم ای ماه چهره
Sirine hevale
ای دوست و خواهر عزیز
Be xodi be male
بی صاحب و بی خونه
Ka beje ez cibikim
بگو من چکار کنم
Disa go lolo keko bele heq negotine welate meriya sirintire
باز هم گفت ای برادر ، آری راست گفتند. وطن خود آدم خیلی شیرین تره
Ger hindiki azadi hebya bircibuna walate me ter buna walate xelqe bi rumet tire
اگر کمی آزادی باشه ، گرسنگی وطن آدمی خیلی از سیر بودن وطن غریبه خیلی بهتر است
Min go delale delale
گفتم ، ای خوب ماه چهره
Sirine hevale
ای دوست و خواهر عزیز
Be xodi be male
بی صاحب و بی خونه
Bele tu rast deji
آره تو راست میگی
Ka emji welate xo sen bikin
بیا ماهم وطن خود را گلستان کنیم
Welat azadiye
یک وطن آزاد داشته باشیم
|
بَفرينه سليمه مشت به سينه كوبيد. سربند از سرش افتاد. چنگ در شلال گيسوان خود برد. به صورت، ناخن كشيد و با زانوان بيحس به سوی خانه دويد. در حاشيهی ده به اولين خانه رسيد. خانهی خالو مولود. بار هيزمش هنوز در كنار ديوار حياط بود. خالو مولود كمی به پهلو خميده بود. به ديوار خانهاش تكيه داده بود. گيوهی نيم چيدهای در دست داشت. كلاف نخش به سرازيری افتاده بود. سر نخ در زير دندانها، از گوشهی لب آويزان شده بود داستانی از علی اشرف درويشيان
چهارشنبه ۲۲ بهمن ۱۳۸۲ – ۱۱ فوريه ۲۰۰۴
«آی گوشم! گوشم را كندي»
«چه شد؟ لابد گوش تو از كاغذ است. اگر گوش آدم با شانه كردن كنده ميشد، الان توی دنيا هيچ كس گوش نداشت.»
بفرينه، تند به گوش خود دست كشيد. نوك انگشتان خود را با دقت نگاه كرد تا مطمئن بشود كه گوشش خون آمده يا نه.
مادر به شوخی گفت:
«هَی هَي، هَی هَي. گوشات افتاده و تو خبر نداري. بايد امروز بروم سراغ مامو مقدور و يك گوش بزغاله برات بخرم.»
پسركی در روی زمين خاكی ايوان، زير خود را خيس كرده بود و داشت انگشت انگشت از گِل زير خود می خورد. زن به پسرك رو كرد:
«آهای يوسفه (۲) ... اخه ... اخه ... ای تف به كار و كردارت! ببين چه ملچ و ملچی راه انداخته. مثل اين كه باقلوای تنوری ميخورد بدبخت.»
حبابی روی يكی از سوراخهای بينی پسرك، هی بزرگ و هی كوچك ميشد. يوسف با كونه خيزه، خود را به مادر رساند. بفرينه خود را از قيد دو زانوی مادر بيرون كشيد. زن با گوشهی پيرهن، دماغ بچه را گرفت. انگشت در دهن بچه گردانيد و تكهای گِل بيرون آورد. حباب، روی گل بوتهی سرخ پيرهنش سريد و آرام آرام كوچك شد تا به هيچ رسيد. زن به اتاق رفت. از گوشهای تاريك، چادر كهنهای برداشت آن را روی زمين پهن كرد. يوسف را در چادر پيچيد. بفرينه به مادر نزديك شد و پشت به او ايستاد. زن بچه را به پشت او بست:
«اگر خيلی بيطاقتی كرد بازش كن. حواست باشد به زمينَش نزني! مواظب مرغ و جوجهها باش. به سوراخ سُنبهی مار و مور انگشت نكني! چيز ناجوری برنداری بخوري. برای ناهارت از زلاتهی (۳) ديشب كمی مانده، ظهر با نان بخور. نان خشك و قند در طاقچه گذاشتهام. هر وقت يوسفه گرسنهاش شد، بكوب، خمير كن و به او بده. نگذار پخشه (۴) روی دماغ و دهنش بنشيند.»
هم چنان كه سفارش ميكرد، نان پيچه را برداشت. به سوی ديوار كاهگلی رفت و با خود گفت:
«اين دووانه (۵) و اين هم تَه ورداس (۶). »
آنها را از بيخ ديوار گرفت و به كمر بست. كلاف طنابی را كه كنار پله افتاده بود، برداشت و به دوش انداخت. هنوز پايش را روی پله نگذاشته بود كه بَفرينه با يك تكان، يوسف را روی گُردهی خود جا گير كرد. دست روی دامن ماليد و از جيبش نامهی مچاله شدهای بيرون آورد. چند خط از نامه را كه در اثر ماليدن انگشت محو شده بود، به مادرش نشان داد. گردن كج كرد. خجولانه و با التماس گفت:
«ننه باز هم برايم می خواني؟»
زن برگشت. لبهايش به لبخند كم رنگی باز شد. نامه را از دختر گرفت. به چهرهی پريده رنگ او خيره شد:
«دارد دير می شود. دو روز است كه اين نامه آمده و من هزار بار آن را برای تو خواندهام. به خدا خسته شدم.»
ناگهان دلش سوخت. دستی به موهای بفرينه كشيد:
«امروز دختر خوبی باش هر چه به تو گفتم انجام بده تا دم غروب كه از بيشه آمدم باز هم آن را برات بخوانم.»
بفرينه سرش را به شكم مادر تكيه داد و آرام پيرهنش را بوسيد. نامه را قاپيد و در جيب گذاشت. دو دست را از پشت، زير نشيمنگاه بچه قفل كرد. بچه كه حس ميكرد مادرش ميخواهد دور بشود، لب ورچيد و به سوی مادر چرخيد، اما بفرينه چند بار به هوا پريد. بچه به خنده افتاد. بفرينه به پايين حياط دويد و در كنار لانهی مرغ و جوجهها نشست.
مادر، توی كوچه، قهقههی خندهی بچه را شنيد و دلش آرام گرفت.
***
زن به دامنهی تپه رسيد. نخ كيسهی دوغ، مچش را آزار ميداد. آن را باز كرد و به دست ديگر داد. طناب را روی پشت جا به جا كرد. به راه پيچ در پيچی كه از نوك تپه به پايين ميآمد و پهن ميشد، چشم دوخت. مردی در تقلای پايين سراندن تودهای هيزم در راه مارپيچی بود. گاه تودهی هيزم مرد را به دنبال خود ميكشيد و او را از خط مارپيچی خارج ميكرد. غبار غليظی در پی او به هوا ميرفت و مرد را برای چند لحظه در خود ميپوشاند.
مامو مقدور چوپان، چند گام دورتر از گله، با بيلكانش، ريشهای خوردنی را از دل خاك بيرون ميكشيد و آواز غريبانهای ميخواند:
«با گاو آهن غم، زمين غم را شخم زدم. و در آن دانه ی غم پاشيدم. حاصلم غم بود. آن را با داس غم درو كردم. دانههای غم را به آسياب غم بردم. آرد غم را با آب غم خمير كردم. و در تنور غم پختم. نان غم را بر سفره ی غم گذاشتم. همسفرهام غم بود. در كنارش نشستم و با غم خوردم.»(۷)
«سلام و عليكم مامو مقدور!»
پيرمرد كمر راست كرد و گردن چرخاند:
«سلام و عليكم و عليكم سلام، سليمه خانم. چه خبر از حه مه (۸)؟ »
«نامهاش دو سه روز پيش آمده، نوشته تا چند روز ديگر مرخصی ميگيرد و ميآيد كه سری به ما بزند.»
«پناهش به خدا. به خير و سلامت بيايد ايشالا.»
«سلامت باشی مامو. خدا تو را هَی پير و هَی جوان بكند.»
سليمه به درخت بلوط پای تپه رسيد. كلاغی بر درخت نشست و سه بار قار زد. سليمه به كلاغ گفت:
«خير خهوهر (۹) ... خير خهوهر ... خير خهوهر.»
انگشت اشارهاش را قلاب كرد و عرق ابروها را گرفت. پشت خم كرد و پا بر راه مارپيچی گذاشت. در نيمهی راه به مردی كه بار هيزمش را پايين ميآورد، رسيد. همسايه را شناخت:
«مانده نباشی خالو مولود.»
«ساق و سلامت باشی خواهرم. چه ناوقت آمده اي!»
سليمه نفس تازه كرد:
«زن بچهدار نصفش مال خودش نيست خالو. تا بچهها را رو به راه كردم، نيمه روز شد.»
مرد گفت: «خب، خوبياش اين جاست كه در روز بهاره هركس به آرزويش ميرسد. هر چه بخواهی روزگار دراز است.»
به بالای تپه به نقطهای دور اشاره كرد:
«مواظب بيشه باش. جانورها از غرش ميگ و ميراژ ... به وحشت افتادهاند و ناغافل حمله می كنند.»
«مواظبم خالو. آدم لُخت و پَتي، پهلوانِ خداست. خودم كم تر از آن ها نيستم.»
***
بهار، همه جا نشسته بود. باد بوی تلخ شكوفهی بادام كوهی ميآورد. سليمه خسته بود. داس را چپ و راست به شاخهها فرود ميآورد و عرق می ريخت. صورتش گُل انداخته بود و به زيبايی و ظرافت نانی نازك، شده بود. از ظهر خيلی گذشته بود. تكيه بر كُندهای داد. خواست بند كيسهی دوغ را باز كند كه غُرشی بيشه را لرزاند. چند شكوفه از درخت بادام كوهی پر پر زد و روی زمين ريخت. سليمه هراسان از جا پريد. سه هواپيما اوج ميگرفتند. در پس تپهای غبار انفجاری در هوا پهن ميشد. باد ملايمی آرام آرام، غبار را بيرنگ ميكرد و به جانب روستا كه حالا در زير پای زن، خاموش و دراز به دراز افتاده بود، ميآورد.
سليمه آرام زمزمه كرد: «شكر خدا، از ما خيلی دور است.»
با غرش چند انفجار ديگر، آگِرملوچها (۱۰)، با قشقرق عجيبی دور شدند. همه جا ساكت و خلوت شد. شاخهای بر تنهی درختی كشيده ميشد و صدايی چون خاراندن تن با ناخن به گوش می رسيد. بوی بد و ناآشنايي، جای بوی تلخ شكوفههای بادام را می گرفت.
سليمه خارشی در گلوی خود احساس كرد. سرفه زد. بلند شد و دل نگران، بار هيزم را در راه مارپيچی انداخت.
***
بال و پر آفتاب از دشت و تپههای دوردست بر چيده ميشد. رنگ ده، در سايهی تپه، به كبودی می زد. سليمه دنبالهی طناب را محكم دور دست پيچيده بود و آهسته آهسته، عرق ريزان، از خم هر پيچ، بار را ميسراند و طناب را شل و سفت ميكرد تا بار هيزم مهار بشود و او را با خود به ته دره نغلتاند. به آخرين پيچ تپه كه رسيد، نفسش تنگی كرد. بوی مرموز هنوز در هوا بود. گاه تندتر به مشام ميرسيد و گاه با وزش باد، ملايم ميشد. سليمه به زمين نشست و بار هيزم را با تقلا بر دوش گرفت. كف دستهايش ميسوخت و كزكز ميكرد. به پای درخت بلوط رسيد. كلاغی به پشت افتاده و پاهايش به هوا بود. مامو مقدور بی سر و صدا و آرام به درختی تكيه داده بود. زن درست متوجه نشد كه مامور مقدور مثل هميشه گفته باشد:
«مانده نباشي. به خير بيايي!»
اما زن با خستگی نفس بلندی كشيد و جواب هميشگی را داد:
«به سلامت باشی مامو!»
و با ترديد به سوی مامو مقدور نگاه كرد. مامو سر روی زانوها گذاشته بود. بيلكانش را در بغل داشت و دست هايش رو به جلو آويزان بود. ريشهی گياه نيم جويدهای در جلو پايش تف شده بود. زن تصور كرد كه مامو در حال بستن بندهای خامينهاش (۱۱) ميباشد. پس سرفه ای زد و با صدای بلند گفت:
«مامو! تو كه هميشه در خوابي، دارد غروب می شود، كی ميخواهی گله را برگرداني، خانه آباد!»
مامو تكان نخورد. زن به گوسفندها خيره شد. سر بر پشت يكديگر نهاده و آرام بودند. سرفه نمی كردند. كاويج (۱۲) نميكردند. سگ گله، گردن بر خنكای خاك چسبانده بود.
باد، آرام ميوزيد. بو كمتر و كمتر ميشد؛ اما گلوی زن هم چنان ميخاريد. با دلشورهای مبهم طناب را ول كرد. بار به زمين افتاد. به سوی مامو رفت. پرندهای از دور دست، جيغ كشيد:
«وی وی .... وی وی .... وی وي...»
ترس و دلهره در دل سليمه دويد؛ اما پيش رفت. با ترديد دست بر دوش مامو گذاشت:
«مامو چرا...»
مامو روی زمين غلتيد و چشمان وغ زدهاش به طاق آسمان مات ماند. سليمه جيغ كشيد و از مامو دور شد. پايش به تنهی گوسفندی گير كرد و با صورت روی گوسفند ديگری افتاد. جيغ كشان به هوا پريد. سگ گله در جايش خشك شده بود.
سليمه مشت به سينه كوبيد. سربند از سرش افتاد. چنگ در شلال گيسوان خود برد. به صورت، ناخن كشيد و با زانوان بيحس به سوی خانه دويد. در حاشيهی ده به اولين خانه رسيد. خانهی خالو مولود. بار هيزمش هنوز در كنار ديوار حياط بود. خالو مولود كمی به پهلو خميده بود. به ديوار خانهاش تكيه داده بود. گيوهی نيم چيدهای در دست داشت. كلاف نخش به سرازيری افتاده بود. سر نخ در زير دندانها، از گوشهی لب آويزان شده بود.
سليمه چنگ به صورت كشيد. از جای ناخنهايش خون بيرون زد. فرياد كشيد:
«خالو... خالو چه بلايی به سرمان آمده؟»
خالو مولود با چشمان از كاسه بيرون زده به هرهی ديوار زل زده بود. آن بوی مرموز با وزش باد كم و زياد می شد. زن سرفه زنان در چوبی حياط خودشان را كه ديوار به ديوار خانهی خالو مولود بود با يك ضربه ی تنه، باز كرد:
«بفرينه ... آهای بفرينه! عزيز دلم كجايي؟»
خود را با چند گام بلند به لانهی مرغ رساند:
«بفرينه خانمم، يوسفه ی نازكم، خوابيدهاند. الاهی بميرم عزيزاكم. ظهر چيزی خوردهايد يا نه»
بفرينه مثل مادری مهربان يوسف را روی بازوی نی قليانی خود خوابانده بود. جوجهها در كنار مرغ ولو شده بودند، بينفس. مرغ سر در زير بال بی حركت مانده بود.
زن دست كوچولو و چرك دخترك را تكان داد تا بيدارش كند. نامه، بين يوسف و بفرينه، آرام تكان می خورد. چند خط دستمالی شدهی نامه محوتر شده بود:
«دختر نازنينم بفرينه را از دور می بوسم و چانه ی قشنگ و فندقياش را گاز ميگيرم. تا چند روز ديگر از صاحب كارم مرخصی می گيرم و ....»
مورچه ی مردهای بر روی چانه ی كبود بفرينه به خرده نانی چسبيده بود.
توضیحات (۱) بَفرينه يا برفينه، نامی برای دختران كرد كه برابر است با سفيدبرفي. (۲) يوسف (۳) چيزی شبيه سالاد كه از سركه، پياز و سبزی كوهی درست ميكنند. (۴) مگس (۵) كيسهی دوغ (۶) داس شاخه بري (۷) اصل شعر به زبان كردی است (۸) محمد (۹) خبر (۱۰) نوعی گنجشك (۱۱) نوعی كفش روستايی بدون رويه (۱۲) كاوش، نشخوار |
|
| |||||||||
|
|
ورته ورتی
ئیواره بوو
حه مه بچکولی بو یاخچی ،سه ری ما ندووی دا خست بوو
له سووچیکی گوره پانه گه وره که
له نا وه ندی دلی شاما
له سه ر کورسییه نزمه که ی دا نیشت بوو
په یتا په یتا
وه کوو فلچه ی نیوان ده ستی
جه سته ی له ری را ئه ژه نی
حه مه بچکولی ئاواره
له به ر خو وه به ورته ورت ئه مه ی ئه وت:
تو بازه رگان قاچت دا نی
تو پاریزه ر قاچت دانی
تو ما موستا قاچت دانی
ئه فسه ر ،سه رباز ، جاسوس ، جه للاد
کوری باش و هه رچی و په رچی
هه ر هه مووتان یه ک له دوای یه ک قاچتان دانین
که س نه ماوه هه ر خوا ماوه
دلنیام له و دنیاش ئه و یش ئه نیری به شوین کوردیکا
پیلاوه کانی بو بو یاخ کا
ره نگه ئه و کورده ش هه ر من بم
ئای دایه گیان ،
ئه وه ئه بی پیلاوی خوا چه ن گه وره بی
ژماره چه ن له پی بکا
ئه ی بو پاره دایه گیان خوا چه ن ئه دا
ئه بی چه ن با
کردها یکی از اقوام ساکن خاورمیانه هستند که در غرب آسیا و در بخش غربی فلات ایران زندگی میکنند. کردها به زبان کردی، از شاخه غربی زبانهای ایرانی سخن میگویند.
کردستان نام یکی از ایالات ایران بوده است. در جنگ چالدران که بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب عثمانی گردید (کردستان عثمانی).
امپراتوری عثمانی سالها چون ابرنیرویی بر گوشهای از جهان دربرگیرندهء سرزمینهای عربی،آسیای صغیر؛ بالکان فرمان راندند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: (کردستان عثمانی)، سرزمینهای عربی، آسیای صغیر و بالکان تدريجا مستقل گرديدند.
(کردستان عثمانی)، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار میگیرد. (البته در این کشورها هم همه نواحی «کردی» کاملاً کردنشین نیستند و اقوام غیرکرد هم در آن سرزمینها سکونت دارند.
بیشتر تاریخ شناسان پر آوازه براین باورند که، کردهای امروز نوادگان مادهای دیروزند.«اگر کردها نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمدهاست و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم میکنند؛ از کجا آمدهاند؟» (مینورسکی ۱۹۷۳)
بسیاری از پژوهشگران، از جمله «تئودور نولدکه» خاورشناس بزرگ آلمانی، معتقدند که اگر روزی زبان مادی درست شناخته شود، بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان خواهد داشت، به نظر برخی از دانشمندان قبایل ماد و قبایل پارس همزبان بوده و هر دو به یک گویش سخن میگفته اند. ولی تاکنون متاسفانه از مادها حتی یک اثر مستند در دست نیست.
در حال حاضر چنین فرض میشود که کردها بخش اصلی بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه و مادها هستند و به زبان کردی، مربوط به شاخه شمال غربی زبانهای ایرانی سخن میگویند. این نکته که که زبان کردی بازماندهٔ زبان ماد است، و التزاما کردهای امروزی هم استمراری از مادهای باستان هستند، تا زمانی که زبان مادی بدرستی شناخته نشده، کماکان یک فرضیه باقی میماند.
در کتیبههای سومری ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد از کشوری به نام «کاردا» نام برده شدهاست. این اقوام همان قومی بودند که به گفته گزنفون مورخ یونانی راه را بر تیگلاث پیلسر شاه آشور که با قبایل گوتی در حال جنگ بود بستند و لشکر کشی او را به سوی دریای مدیترانه متوقف ساختند گزنفون این قوم را کاردو مینامد. [1]
منطقه امروزی کردستان عراق در دوران باستان بخش اصلی امپراتوری آشور را تشکیل میداد. آشور بانیپال در سال 633 پ م در گذشت. شاه ماد در حمایت از بابل به آشور اعلان جنگ داد. هوخشتره در سال 614 پ م از کوه های زاگروس گذشت و ضمن تسخیر آبادی های آشوری سر راه، شهر اشور پایتخت دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، نبوپلسر پادشاه بابل به دیدار هوخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ایران و بابل تجدید شد. در سال 613 پ م شاه آشور در نینوا بود و این شهر نیز در سال 612 پ م تسخیر شد. نبوپلسر رهبر بابلیها به همکاری با ماد روی اورد.
کردها بخشی از بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه و مادها هستند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسیها و لولوبیان (در لرستان) و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند.
در دورههای بعدی این منطقه بخشی از امپراتوریهای هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت.
بنا بر نوشتههای تاریخ نویسان و جغرافی دانان مسلمان، از قبیل بلاذري، طبری و ابن اثیر قبایلی که بعداً به نام کرد شناخته شدند بیشتر نواحی شرقی رود بوتان و کرانههای شمالی دجله را تا نواحی جزیره (جزیره ابن عمر) متصرف شدند.
بر طبق برخی منابع فارسی که تعریفی سنتی از این واژه میدهند آنها گروهی از گوردها یا گردان به معنی پهلوان و قوی هیکل یا جنگجوی بی باک بودند و نام گرد در شاهنامه هم از همین خانوادهاست گرد بعدها در زبانها برای راحتی تلفظ و یا در زبان عربی به کرد تبدیل شدهاست. کورد همچنین میتواند به معنی پسر تعبیر شود.
به موجب تاریخ شرفنامه بدلیسی، قدیمیترین قبایل کرد باجناویها و بوتیها هستند که این نامها به دلیل سرزمین باجان و بوتان بر آنها نهاده شدهاست.
تا دورهای نه چندان دور مردمی که به زبان کردی کرمانجی (زبان اکثر کردها) سخن میگویند و در آناتولی ساکن هستند خود را کرمانج مینامیدند و نام کرد در میان ایشان چندان رواج نداشت.
مردمی که به زبان زازا صحبت میکنند یعنی زبانی که برای دیگر کردها زیاد قابل فهم نیست نیز بر دو دستهاند برخی خود را کرد معرفی میکنند و برخی خود را دارای هویت قومی متفاوتی میدانند. شرفالدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر میکند و در شرفنامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی میشمارد.
تمام کردستان تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات ایران بود. در جنگ چالدران که بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب عثمانی گردید (کردستان عثمانی).
برخی هم مانند مصطفی بارزانی با اعلام این نظر كه «هركجا كرد زندگی میكند، آن جا ایران است» همواره بر پیوند ناگسستنی تاریخی و نژادی كردها با دیگر ایرانیان تاكید داشت. [2]
به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا به برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقرییبی 35 میلیون نفر در سال ۲۰۰۳ در منطقه ای به وسعت ۱۹۰۰۰۰ کیلو متر مربع است. برخی جمعیت و مساحت آن را ۳۰ میلیون نفر در محیطی به وسعت کشور فرانسه (km² ۵۴۳ ۹۶۵) تخمین میزنند.
ناحیه زیست کردزبانها عمدتاً کوهستانی است که از شرق به وسیله دامنههای شرقی کوههای زاگرس به دریاچه ارومیه منتهی میشود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد مییابد. در طرف جنوب هم بعد از دور زدن کرمانشاه، ایلام و بخشهایی ازلرستان و کرکوک به موصل ختم میشود. از شمال به طرف ماردین، ویرانشهر و اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات میرود تا به کمالیه میرسد. در قسمتهای شمالی کردستان محدود به کوهستانهای مرگانداغ و هارالداغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد می یابد. البته در تمام مناطق ذکر شده بسیاری اقوام غیر کردزبان نیز زندگی می کنند.
مناطق کردزبان اگر چه کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای درههای وسیع و حاصلخیزی نیز است. کوههای این منطقه در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برفها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان میشود. چراگاههای آن که در دورانهای دور پرورش دهنده اسبهای مادی بودهاند امروزه نیز برای چرای گوسفندهای عشایر و ایلات کرد از اهمیت به سزایی برخوردارند. به طور کلی از بدو تاریخ کوههای بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بودهاست که با امپراتوریهای جلگهها یعنی امپراتوریهای بابل و آشور و گاه آنها را شکست میدادهاند.
کردی که اکثر کردها در (ترکیه, ایران , عراق و سوریه) با آن صحبت میکنند زبان ادبی و نیمه رسمی به شمار میرود و در کشور عراق از زمان اشغال قوای انگلیس تا کنون در مدارس تدریس میشود خود به دو بخش تقسیم میشود:
· کرمانجی شمالی یا اصطلاحا کرمانجی
· کرمانجی جنوبی یا اصطلاحا سورانی
کرمانجی شمالی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران و ترکیه,روستاهای تکاب وشاهیندژ، آناتولی شرقی و شمال عراق است. از لحاظ جمعیتی اکثر کردها با یکی از دو لهجه فوق صحبت میکنند. گویش زازا که در قسمت کوچکی از کردستان ترکیه بدان تکلم میشود.
گویشهای اورامی، ایلامی، کرمانشاهی، کلهری، کلیایی، پیروندی، لکی، فیلی (و یا پهلی) در کردستان ایران تکلم میشوند.
از لحاظ مذهبی اکثریت کردها مسلمان (و پیرو اهلسنت) هستند. در استانهای کرمانشاهان، ایلام و بخش اعظم لرستان ایران نیز جمعیت قابل ملاحظه کرد شیعه زندگی میکنند. البته در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بشتر یزیدیانی هستند علاوه بر این گروهی نیز که به یارسانیا سلسله اهل حق معروفند در بین کردها هستند. بقیه کردها مسیحی یا یهودی هستند.
تاریخ معاصر و وضعیت سیاسی و اقتصادی مردم کرد در ایران
نواحی کردنشین ایران جزو نواحی نسبتاً محروم این کشور است. در پی جنگ بین سازمان (کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و حکومت ایران در فاصله سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۳، حکومت ایران تاکنون بر قسمتهای کردنشین این کشور مسلط بودهاست. نواحی کردنشین ایران شامل نیمه غربی استان آذربایجان غربی و همچنین استانهای کردستان، کرمانشاه، ایلام و بخشهایی از لرستان است. این بخشهای لرستان شامل شهرهای کوهدشت، نورآباد، الشتر، زاغه و چغلوندی است. در قسمتهایی از استان خراسان شمالی و قسمتهایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که (بخشی از) مردم در آن مناطق به زبان کرمانجی صحبت میکنند که از این میان میتوان به مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود. مردم کردتبار این مناطق بنا به روایت تاریخ زمان نادرشاه افشار از منطقه ترکیه کنونی به این نواحی برای محافظت از قلمرو نادرشاه کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خانهای کرمانجی و استفاده از آنان در مقابله با حملات بی امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند. (منبع: حرکت تاریخی کرد به خراسان)
تدریس زبان کردی در مدارس دولتی بلامانع است و طبق قانون اساسی ایران تدریس ادبیات زبانهای قومی از جمله زبان کردی در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است (اصول پانزدهم و نوزدهم) ولی در عمل تا امروز انجام نیافتهاست (البته عملی شدن این بستگی به خود مردم محلی دارد، و نه سازماندهی دولت مرکزی، چون زبان رسمی ایران فقط زبان فارسی است، ولی هیچ قانونی اقوام مختلف ایران را از تعلیم و گسترش زبان بومیشان بازنمیدارد). همچنین در ایران تأسیس و انتشار رسانههای همگانی به زبانها و یا گویشهای منطقهای کاملاً آزاد است.
· کرد و کردستان - و. نیکیتین - ترجمه محمد قاضی - نشر درایت 1363
نامه چارلی چاپلین به دخترش ژرالدین
دخترم، این جا شب است. یک شب نوئل، در قلعه کوچک من همه این سپاهیان بی سلاح خفته اند و برادر و خواهرت و حتی مادرت. به زحمت توانستم بی آنکه این پرندگان خفته را بیدار کنم ، خودم را به این اتاق کوچک نیمه روشن ، به این اتاق پیش از مرگ برسانم. من از تو بسی دورم، خیلی دور، اما چشمانم کور باد اگر یک لحظه تصویر تو را از چشم خانه من دور کنند. تصویر تو آنجا روی میز هم هست. تصویر تو اینجا روی قلب من نیز هست.
اما تو کجایی؟ آنجا در پاریس افسونگر بر روی آن صحنه پر شکوه تاتر شانزه لیزه هنر نمایی می کنی! این را می دانم و چنان است که گویی در این سکوت شبانگاهی ، آهنگ قدم هایت را می شنوم و در آن ظلمات زمستانی ، برق ستارگان چشمانت را می بینم. شنیده ام نقش تو در این نمایش پر نور و پر شکوه ، نقش آن شاهدخت ایرانی ست که اسیر تاتارها شده است. شاهزاده خانم باش و بمان. ستاره باش و بدرخش، اما اگر قهقهه تحسین آمیز تماشاگران ، عطر مستی آور گل هایی که برایت فرستاده اند، تو را فرصت هوشیاری داد، در گوشه ای بنشین و نامه ام را بخوان و به صدای پدرت گوش فرادار.
من پدر توهستم ژرالدین. من چارلی چاپلین هستم. وقتی بچه بودی شب های دراز بر بالینت نشستم و برایت قصه ها گفتم. قصه زیبای خفته در جنگل، قصه اژدهای بیدار در صحرا. خواب که به چشمانم می امد طغنه اش می زدم. و می گفتمش برو در رویای خفته ام. رویا می دیدم ژرالدین. رویای فردای تو. رویای امروز تو. دختری می دیدم پری روی ، فرشته ای می دیدم در آسمان که می رقصید و می شنیدم تماشاگران که می گفتند دختره را می بینی ؟! این دختر همان دلقک پیره! اسمش یادته؟چارلی؟ آره من چارلی هستم! من دلقک پیری بیش نیستم! امروز نوبت توست. من با آن شلوار گشاد پاره پاره رقصیدم و تو در جامه حریر شاهزادگان می رقصی. این رقص ها و بیشتر از آن صدای کف زدن های تماشاگران گاه تو را به آسمان ها خواهد برد. برو! آنجا هم برو! اما گاهی نیز بر روی زمین بیا و زندگی مردم را تماشا کن. زندگی آن رقاصان دوره گرد کوچه های تاریک را که با شکم گرسنه می رقصند و با پاهایی که از بینوایی می لرزد. من یکی از اینان بودم ژرالدین! در آن شب ها، در آن شبهای افسانه ای کودکی که تو با لالایی قصه های من به خواب می رفتی، من باز بیدار می ماندم. در چهره تو می نگریستم. ضربان قلبت را می شمردم و از خود می پرسیدم :چارلی! آیا این بچه گربه تو را نخواهد شناخت؟ تو مرا نمی شناسی ژرالدین! در آن شب های دور ، قصه ها با تو گفتم، اما قصه خود را هرگز نگفتم. این داستانی شنیدنی ست. داستان آن دلقک گرسنه ای که در پست ترین محلات لندن آواز می خواند و می رقصید و صدقه جمع می کرد. این داستان من است. من طعم گرسنگی را چشیده ام. من درد بی خانمانی را کشیده ام. و از این ها بیشتر من رنج حقارت آن دلقک دوره گرد را که اقیانوسی از غرور در دلش موج می زند ، اما سکه صدقه رهگذر خودخواهی ان را می خشکاند احساس کرده ام. با این همه من زنده ام و از زندگان پیش از آنکه بمیرند نباید حرفی زد. داستان من به کار تو نمی آید. از تو حرف بزنیم. به دنبال نام تو نام من هست، چاپلین! با همین نام چهل سال بیشتر، مردم روی زمین را خندانده ام و بیشتر از آنچه انها خندیده اند خود گریسته ام، ژرالدین! در دنیایی که تو زندگی می کنی ، تنها رقص و موسقی نیست.
نیمه شب هنگامی که از سالن پر شکوه تاتر بیرو ن می آیی ، آن تحسین کنندگان ثروتمند را یکسره فراموش کن. اما حال آن راننده تاکسی که تو را به منزل می رساند بپرس. حال زنش را هم بپرس. و اگر زنش آبستن بود و اگر پولی هم برای خرید لباسهای بچه اش نداشت، پنهانی پولی در جیب شوهرش بگذار!
به نماینده خودم در بانک پاریس دستور دادهام، فقط این نوع خرج های تو را بی چون و چرا قبول کند. اما برا ی خرج های دیگرت باید صورت حساب بفرستی.
گاه به گاه با اتوبوس یا مترو شهر را بگرد. مردم را نگاه کن. زنان بیوه و کودکان یتیم را نگاه کن. و دست کم روزی یک بار با خود بگو:« من هم یکی از آنان هستم.» بله تو یکی از آنان هستی دخترم نه بیشتر!
هنر پیش از آنکه دو بال پرواز به انسان بدهد ، اغلب دو پای او را نیز می شکند. وقتی به آنجا رسیدی که یک لحظه خود را برتر از تماشاگران خویش بدانی، همان لحظه صحنه را ترک کن و با اولین تاکسی خودت را به حومه پاریس برسان. من آنجا را خوب می شناسم . از قرن ها پیش آنجا گهواره کولیان بوده است. در آنجا رقاصه هایی مثل خودت را خواهی دید. زیباتر از تو. چالاک تر از تو. و مغرور تر از تو. آنجا از نور کور کننده نور افکن های تاتر شانزه لیزه خبری نیست. نور افکن رقاصان کولی ، تنها نور ماه است. نگاه کن. خوب نگاه کن. آیا بهتر از تو نمی رقصند؟! اعتراف کن دخترم! همیشه کسی هست که بهتر از تو می رقصد. بهتر از تو می زند . و این را بدان که در خانواده چارلی ، هرگز کسی آن قدر گستاخ نبوده است که به یک کالسکه ران یا یک گدای کنار ورد سن ناسزایی بگوید .
من خواهم مرد و تو خواهی زیست. امید من آن است که هرگز در فقر زندگی نکنی. همراه این نامه یک چک سفید برایت می فرستم. هر مبلغی که می خواهی بنویس و بگیر. اما همیشه وقتی دو فرانک خرج می کنی با خود بگو سومین سکه مال من نیست. این باید مال یک گمنامی باشد که امشب به یک فرانک نیاز دارد. جست و جویی لازم نیست این نیازمندان گمنام را اگر بخواهی همه جا خواهی یافت. اگر از پول و سکه با تو حرف می زنم برای آن است که از نیروی فریب و افسون این بچه های شیطان ، خوب آگاهم. من زمانی دراز در سیرک می زیسته ام. و همیشه و هر لحظه به خاطر بنر بازانی که از ریسمانی بس نازک راه می روند نگران بوده ام. اما این حقیقت را با تو بگویم دخترم، مردمان روی زمین استوار، بیشتر از بند بازان روی ریسمان سقوط می کنند. شاید شبی درخشش گران بهاترین الماس این جهان تو را فریب دهد. آن شب این الماس بر گردن همه می درخشد.
اما اگر روزی دل به آفتاب چهره مردی بستی ، با او یک دل باش. به مادرت گفته ام در این باره برایت نامه ای بنویسد. او عشق را بهتر از من می شناسد. او برای تعریف یک دلی شایسته تر از من است.
کار تو بس دشوار است. این را می دانم. به روی صحنه جز تکه ای حریر نازک چیزی بدن تو را نمی پوشاند. به خاطر هنر می توان عریان روی صحنه رفت. و پوشیده تر و پاکیزه تر بازگشت. اما هیچ کس و هیچ چیز دیگر در این دنیا نیست که شایسته آن باشد که دختری ، ناخن پای خود را به خاطر آن عریان کند. برهنگی بیماری عصر ماست. من پیر مردم و شاید حرف های خنده آور می زنم. اما به گمان من ، تن عریان تو باید مال کسی باشد که روح عریانش را دوست می داری . بد نیست اگر اندیشه تو در این باره مال ده سال پیش باشد. مال دوران پوشیدگی . نترس ! این ده سال تو را پیر نخواهد کرد. به هر حال امیدوارم تو آخرین کسی باشی که تبعه جزیره لختی ها می شود.
می دانم که پدران و فرزندان همیشه جنگ جاودانی بایکدیگر دارند. با اندیشه های من جنگ کن دخترم.من از کودکان مطیع خوشم نمی آید.با این همه پیش از آنکه اشک های منِ این نامه را تر کند می خواهم یک امید به خود بدهم. امشب شب نوئل است. شب معجزه است و امیدوارم معجزه ای رخ دهد تا تو آنچه را که من به راستی می خواستم بگویم دریافته باشی. چارلی دیگر پیر شده است.
ژرالدین! دیر یا زود باید به جای آن جامه های رقص، روزی هم لباس عزا بپوشی و بر سر مزار من بیایی. من حاضر به زحمت تو نیستم. تنها گاهگاهی چهره خود را در آیینهای نگاه کن. آنجا مرا نیز خواهی دید. خون من در رگ های توست. و امیدوارم حتی آن زمان که خون در رگ های من می خشکد، چارلی را ، پدرت را، فراموش نکنی. من فرشته نبودم. اما تا آنجا که در توان من بود، تلاش کردم تا آدم باشم. تو نیز تلاش کن که حقیقتا آدم باشی. رویت را می بوسم.